ΒΙΑΣΜΟΣ: ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ ΚΑΙ ΨΥΧΟΣΥΝΘΕΣΗ ΤΟΥ ΔΡΑΣΤΗ

blog3





Ένα από τα βασικά ζητήματα που θα μελετηθούν στο σεμινάριο (13/05 έως 29/05) Η Ανατομία της Εγκληματικότητας (Α΄& Β΄ Κύκλος) http://dikepsy.gr/index.php?view=view_seminars&option=seminars&item=1543244283&lang=el είναι τα σεξουαλικά εγκλήματα και κυρίως η πιο ακραία και καταστροφική έκφανση τους, το φαινόμενο του βιασμού,  θα επιχειρηθεί  να προσεγγιστεί  μέσα από μελέτη κλινικών  περιπτώσεων όπως η παρακάτω. 
 

Πριν μερικά χρόνια, σε ένα ψυχιατρικό νοσοκομείο υψίστης ασφαλείας συνάντησα τον J. O J ήταν ένας γεροδεμένος άντρας στα μέσα της πέμπτης δεκαετίας της ζωής του και στο ιστορικό του μετρούσε περίπου 120 αδικήματα και 40 καταδίκες, συμπεριλαμβανομένων βιασμού και ανθρωποκτονίας. Ο J. ήταν ψυχοπαθητική προσωπικότητα, σεξουαλικός σαδιστής κι όπως μου είχε πει τότε ένας ψυχίατρος ένας από τους πιο βίαιους έγκλειστους της Βρετανίας. Καθ’ όλη τη συναναστροφή μου μαζί του με διαπερνούσε ένα έντονο αίσθημα φόβου και τρομερού άγχους.

Καθώς πηγαίναμε στο δωμάτιο συνεντεύξεων ένας άλλος ασθενής φώναξε: «Μαλακά και ήρεμα J., μην είσαι άγριος μαζί του, είναι παρθένος». Και είχε απόλυτο δίκιο, καθώς πράγματι ήμουν: δεν είχα έρθει ποτέ ξανά σε επαφή με ένα τόσο βίαιο και σκοτεινό κομμάτι της ανθρώπινης ψυχής.


Όταν κατά τη διάρκεια της συνέντευξης αναφέρθηκα στη σχέση με τη μητέρα του, ο J με κοίταξε με απειλητικό ύφος και μου είπε να μην τολμήσω να την αποκαλέσω ξανά «μητέρα». «Δεν είναι μητέρα μου, το ‘πιασες; Και δε θα γίνει ποτέ. Θα την αποκαλείς Β. Νιώθω μίσος για αυτό το «πράγμα» που εσύ ονομάζεις μητέρα. Ποτέ της δε με φρόντισε. Δε μου έδειξε το παραμικρό συναίσθημα, ούτε καν μίσος. Τόσο αδιάφορη ήταν».


ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΒΙΑΣΜΟΣ;

Ο βιασμός, αποτελεί αναμφίβολα μία από τις πιο ακραίες μορφές επιθετικής συμπεριφοράς. Η φύση της εγκληματικής πράξης είναι τέτοια που και μόνο το άκουσμα της καταφέρνει να εγείρει τις πιο έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις στο ευρύ κοινό. Πράγματι, όταν κάποιος διαβάζει για περιπτώσεις βιασμού αισθάνεται οργή και μίσος για τον δράστη, ενώ παράλληλα νιώθει συμπάθεια και οίκτο για το θύμα.
 
Ο βιασμός δεν αποτελεί ομοιογενές φαινόμενο ούτε ως προς την αιτιολογία, ούτε ως προς την προσωπικότητα του δράστη και δεν υπαινίσσομαι ότι τα παρακάτω χαρακτηριστικά εξαντλούν την κατανόηση του φαινομένου. Παρόλα αυτά, τα χαρακτηριστικά αυτά βρίσκονται σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό σε όλους βιαστές.

Το βασικότερο δομικό χαρακτηριστικό της προσωπικότητας ενός βιαστή είναι ή έλλειψη ενσυναίσθησης. H ενσυναίσθηση είναι μία θεμελιώδης κατάσταση της ανθρώπινης ύπαρξης η οποία μας επιτρέπει να βιώσουμε τον πόνο και την οδύνη ενός άλλου ανθρώπου έχοντας ως αφετηρία το δικό μας υποκειμενικό βίωμα. Η ικανότητα για ενσυναίσθηση είναι σε μεγάλο βαθμό συνδεδεμένη με το πώς το πρόσωπο φροντίδας συναισθάνθηκε και κατανόησε τα συναισθήματά ενός ατόμου τα πρώτα χρόνια της ζωής του. Αν αυτό δεν συμβεί, τότε το παιδί δυσκολεύεται να αναγνωρίσει συναισθήματα πόνου και οδύνης τόσο στον εαυτό του όσο και στους άλλους.

Η ανικανότητα για ενσυναίσθησης συνδέεται στενά με την μερική ή πλήρη απουσία ενοχής. Αυτά τα δύο χαρακτηριστικά είναι δηλωτικά των ψυχοπαθητικών προσωπικοτήτων. Ο σημερινός πολιτισμός οικοδομήθηκε πάνω στο συναίσθημα της ενοχής, το οποίο είναι αλληλένδετο με την ενσυναίσθηση, αποτελώντας εξίσου αναπτυξιακό επίτευγμα καθώς δεν γεννιόμαστε με έμφυτη την ικανότητα για ενοχή. Η ενοχή έχει να κάνει με έναν εσωτερικό κριτή ο οποίος μας ‘τιμωρεί’ όταν κάνουμε κάτι που βλάπτει ή μπορεί δυνητικά να βλάψει έναν άνθρωπο. Φυσικά σε έναν (ψυχικό) κόσμο όπου απουσιάζει η ενσυναίσθηση και η ενοχή όλα επιτρέπονται.
 
Αυτό που έχει σημασία για τον βιαστή δεν είναι η σεξουαλική ικανοποίηση. Αυτό που έχει σημασία είναι το ότι το θύμα υποφέρει, ταπεινώνεται και εξευτελίζεται. Η σεξουαλική διέγερση είναι αποτέλεσμα του απόλυτου ελέγχου και της πλήρους κυριαρχίας που ασκεί στο θύμα. Η ταπείνωση και ο εξευτελισμός του θύματος παίζουν κομβικό ρόλο στην πράξη του βιασμού. Το θύμα αισθάνεται αβοήθητο και αυτό ενισχύει περαιτέρω την σεξουαλική διέγερση στον βιαστή. Η απελπισία και ανημποριά του θύματος τρέφουν την παντοδυναμία του θύτη και έτσι αισθάνεται ένα αίσθημα ναρκισσιστικής υπεροχής μέσα από την ταπείνωση των θυμάτων του.

Το ‘οικοδόμημα του βιασμού’, συνεπώς, στηρίζεται πάνω στην έλλειψη ενσυναίσθησης και ενοχής, τον κακοήθη ναρκισσισμό και τον σαδισμό. Λόγω της ιδιαίτερης ναρκισσιστικής παθολογίας τους, οι βιαστές βλέπουν τους άλλους όχι ως ξεχωριστές οντότητες, αλλά ως υποχείρια τα οποία υπάρχουν μόνον για να ικανοποιούν τις ανάγκες τους. Η υποτίμηση των θυμάτων τρέφει με τη σειρά της την παντοδυναμία και τον σαδισμό του βιαστή πυροδοτώντας έναν φαύλο κύκλο κακοποιητικής συμπεριφοράς.
 
 

Δρ Θεόδωρος Παπαγαθονίκου (ΒSc, MA, PhD) ψυχολόγος,
ψυχαναλυτικός- ψυχοθεραπευτής, διδάκτωρ του Κέντρου Πρόληψης Βίας, του Κέντρου Ψυχιατρικής του Πανεπιστημίου του Λονδίνου (Queen Mary University of London)